~ Çap nəşrləri ~
~ D
ərs vəsaitləri~

 

 

 

TARİYEL MƏMMƏDOV
AZƏRBAYCAN
XALQ-PROFESSİONAL
MUSİQİSİ: AŞIQ SƏNƏTİ

QEYDLƏR

1Bax: R.Zöhrabov. Şifahi ənənəli Azərbaycan professional musiqisi. B., 1996.

2.. . . 2- . ., 1978, .88.

3.Bir məsələyə diqqət yetirməyi lazım bilirik. Tədris vəsaitindən istifadə zamanı sitatların mənbələri, biblioqrafik məlumatlar səhifələrin aşağısında haşiyələrdə verildiyi halda, ayrı-ayrı not misalları və adları çəkilən aşıq havaları haqqında kitabın sonundakı məsləhət görülən ədəbiyyata müraciət olunmalıdır. 1-ci rəqəm biblioqrafik ədəbiyyatın nömrəsini, 2-ci rəqəm isə həmin ədəbiyyatın (mənbənin) not əlavəsində verilən nota salınmış havanın nömrəsini bildirir. Daha sonra gələnlər səhifə və not misallarının xanə nömrələridir.

4 Bədii mədəniyyət yaxud mədəniyyət anlayışı incəsənət anlayışından daha genişdir, çünki onun dairəsinə bədii dəyərlərlə (yaradıcılıq əsərlər və onların ifası) yanaşı, həmin dəyərlərin istehsal, istehlak, mübadilə ilə qorunub saxlanması vasitələri də daxildirlər. O cümlədən, ənənənin yaşama mühiti və məktəbləri də ona aiddir.

5 Bax: ... . . , 2, 1964, . 136.

6 Bax: E.Aslanov. El-oba oyunu xalq tamaşası. B., 1984.

7 Bax: B.Quseynli, T.Kerimova. Ali Kerimov. M., 1984; F.Şuşinski. Azərbaycan xalq musiqiçiləri. B., 1985.

8 Bax: H.Araslı. Aşıq yaradıcılığı. B., 1960, s. 17.

9 Bax: Kitabi-Dədə-Qorqud. B., 1962.

10 Bax: .. . ., 1968, .31.

11 Bax: M.Seyidov. Varsaq sözü haqqında. Az. EA Ədəbiyyat və dil institutunun əsərləri, VII c., B., 1954.

12 ... . . ( ). . . . ., 1964, .62.

13 Bax: Q.Namazov. Azərbaycan aşıq sənəti. B., 1984, s.3334.

14 Qələndəriyyə mistik-tərki-dünya sufi təriqətlərindən biridir və XI əsrdən gec olmayaraq Xorasan və Türküstanda geniş yayılıbmış. Ev və ailə nə olduğunu bilməyən qələndərləri camaat Allah adamı hesab edərmiş.

15 XVI əsrin başlanğıcından qələndərləri dərviş adlandırırdılar.

16 .. . .., 1941, . 175.

17Bax: .. . ., 1989, . 139159.

18Bax: ... . , 1980, . 251.

19 Bax: Q.Namazov. Azərbaycan aşıq sənəti. B., 1984, s. 36.

20 Bax: Ə.Bədəlbəyli. İzahlı monoqrafik musiqi lüğəti. B., 1969, s. 28.

21 İfaçı aşıqları Qədim Romanın gistrionları, erkən orta əsrlərdə Fransadakı jonqlyorlar və Almaniyadakı şpilmanlarla müqayisə etmək olar.

22 Bax: M.Həkimov. Azərbaycan aşıq ədəbiyyatı. B., 1981, s. 205.

23 Bax: ... . , 1980.

24 Bax: ... . ., 1984, . 7879.

25 ... . . , . ., 1988, . 129.

26 Bax: ... - . .: . XII. ., 1968, . 94110.

27 Bax: .. . . ., 1984, . 1720; M.Həkimov. Azərbaycan aşıq ədəbiyyatı. B., 1983, s. 199239.

28 Bax: . ( ). . . . ., 1995; Azad Ozan (Kərimli). Çıldır aşıq məktəbi haqqında bilgilər. Azərbaycan musiqisi məcmuəsi. B., 1994, s.129131; M.Qasımlı. Aşıq sənəti. B., 1996, s. 157215; ..-. . . . ., 1998.

29 Koroğlu havalarının variantlığı haqqında bax: 15, s. 5483.

30 Audiovizual əlaqə vasitələri, bədii baxış-müsabiqələr, folklor konsertləri, festivallar, aşıqların iştirakı ilə kütləvi tədbirlər və, nəhayət, aşıq qurultayları, görkəmli saz-söz sənətkarları və onların yaradıcılığı haqqında kitab və başqa nəşrlər və s. müasir Azərbaycan mədəniyyətinin təşəkkülü və inkişafına geniş imkanlar açır. Bax: Q.Namazov. Azərbaycan aşıq sənəti. B., 1984, s. 149189.

31 .. . .: . ., Ȼ, 1966, . 33.

32.. 1) . .: , ., 1969, . 7588; 2) . ., 1984, . 4159
Azad Kərimov (Azad Ozan Kərimli). Saz köklərinin bugünkü baxımdan araşdırılması. Mədəni-maarif işi jurnalı, 1990, 2, s.68.

33.. . .: . , 1968, . XII, . 60.

34.. . -, 1979, . 82.

35... . ., 1971.

36.. . ., 1976, . 58.

37.. . ., 1985, . 3, . 22.

38I bölmədəki havalar: Ovşarı, Köhnə dübeyt, Sultanı, İran qaraçısı, Qaytarma, Göyçəgülü, Bayramı, Mirzəcanı, Mina gəraylı, Qanlı Koroqlu, Keşişoğlu, Bəhməni, Ağır şərili, Məmmədbağırı, Qəhrəmanı, Güllü qafiyə, Dərbəndi, Yurd yeri, Aşıq Arazbarısı, Heydəri, Təhnis, Bəhri divanı, Vanaqzı, Gödəkdonu, İrəvan çuxuru, Gilənar, Dolhicranı, Təcnis, cəngi Koroğlu, Misri Koroğlu, Dəli Koroğlu, Meydan Koroğlu, Təbli-cəngi Koroğlu.

39 1) Mansırı; 2) Ovşarı; 3) Səməndəri; 4) Vaqif gözəlləməsi; 5) Kürdü gəraylı havalarının səsdüzümləri.

40 Şüştər məqamının səsdüzümü 1/2T 1 T 1/2 T düsturlu iki eyni tetraxordun ayrılmış (razdelğnıe) birləşməsi yolu ilə alınır (bəm tetraxordun IV və zil tetraxordun I pillələri arasında artırılmış sekunda intervalı əmələ gəlir).

Zil tetraxordun II pilləsi məqamın mayesidir. Havacatda Şüştər səsdüzümünün 2 növünə rast gəlmək olar. VII pillənin maye olduğu məlumdur, lakin dəm simin I pilləsini başlanğıc hesab etsək, VI pilləsi mayeli səsdüzüm alınır.

41Rast məqamının səsdüzümü 1 T 1 T T düsturlu üç eyni tetraxordun qovuşuq birləşmə yolu ilə alınır. Orta tetraxordun I pilləsi məqamın mayesidir.

1 T 1/2T 1 T düsturlu üç tetraxordun qovuşuq birləşməsi isə Şur məqamı səsdüzümünü verir ki, burada da orta tetraxordun I pilləsi məqamın mayesidir:

42 .. . , 1985.

43 Bax: 16 8, 18, 23, 24, 28, 29, 37, 44, 45, 58, 60.

44 Bax: oradaca 22, 27, 30, 31, 33, 46, 49, 53, 59.

45 Rübai Koroğlu bütün havalardan kənarda qalır, çünki onun melodik-məqam əsası Segahdır. Lakin buradakı Segah uzaq (aralı) xromatizmli (kiçildilmiş oktava) və 1-ci növ kiçildilmiş məqam tərkiblidir.

46.. . ., 1973.

47Borçalı gözəlləməsi (16, 7) və Baş sarıtel (16, 2) havalarından parçalar. Məqam dayaqları çalğının harmonik səsbirləşmələri ilə də təsdiqlənir ki, bu da saza ara vermədən təzənə (mizrab) vurmağın gərəkliyi ilə də izah olunur.

48 Aşıq Arazbarısı (16, 43) havasından bir parça.

49Dübeyt (16, 5), İran qaraçısı (16, 11), İncəgülü (16, 37), Heydəri (16, 41) havalarından parçalar.

50Urfanı və Göyçəgülü havalarından parçalar (16, 9 və 14).

51 Misri Koroğlu havasından bir parça (15, s. 9). Həmçinin bax: 16, 9, 10, 28, 34.

52 Dərbəndi (16, 38), Güllü qafiyə (16, 39), Aşıq Arazbarısı (16, 43) havalarından parçalar. Həmçinin bax: 15, s.22,96.

53 Qanlı Koroğlu (16, 19) və Ovşarı (16, 2) havalarından parçalar.

54 ... . ., 1979, . 2, . 80.

55 Şahsevəni havasından bir parça (16, 4).

56 ... . ., 1980, . 14.

57 Bax: 16, 17, 20, 22, 23, 28, 29, 31, 32; 15, s.90.

58Aqqlütinasiya sözün kökünü dəyişdirmədən şəkilçilər artırmaqla yeni sözlər (quruluşlar) düzəltməyə deyilir.

59 Bax: .. . ., 1984, . 2436.

60 Paradiqma eyni sözün sözdəyişmə formalarının məcmuyu (toplumu); bir leksemin bütün söz-formaları. Bax: M.Adilov, Z.Verdiyeva, F.Ağayeva. İzahlı dilçilik terminləri. B., 1989.

61 1) Ə.Cəfər. Əruzun nəzəri əsasları və Azərbaycan əruzu. B., 1977; 2) .. . ., 1983; 3) .. . .: . . 3, ., 1975, . 455466; E.Babayev. Azərbaycan muğam dəstgahlarında ritmointonasiya problemləri. B., 1996.

62 Bax: Ə.Eldarova. Azərbaycan aşıq sənəti. B., 1984, s.2436.

63 Barmaqhesabı şerdə heca sayının bərabərliyi (izosillabizm) əsas prinsip olsa da, musiqi ifasında bəzən meydana gələn uzunluq nisbətləri əruz vəzninə uyğunlaşa bilər.

64 ... . . , 1969, . IV, . 419420.

65 Əgər 3-cü misranı (boş misra) nəzərə almasaq, yedəyin vəznini əruzun 7 hecalı həzəcimüsəmmaniəhrəbiməxzuf bəhrinə aid etmək olar (paradiqması: / ).

66 Mansırı, Urfanı, Sultanı, Ayaq Divanı, Mina gəraylı, Qanlı Koroğlu, Azaflı dübeyti, Kürdü gəraylı, Məmmədbağırı, Heydəri, Dilqəmi.

67 Şahsevəni, Köhnə dübeyt, Dastanı, Qaytarma, Bayramı, Bağdad dübeyti, Naxçıvanı, Güllü qafiyə, Çobanbayatı, Aşıq Arazbarısı, Laçını, Təxnis.

68 Səməndəri, Vaqif gözəlləməsi, Borçalı gözəlləməsi, Göyçəgülü, Mirzəcanı, Bəhməni, Baş sarıtel, Orta müxəmməs, cəlili, Ağır şərili, Kərəm gözəlləməsi, Orta sarıtel, Yanıq Kərəmi, Mixəyi, Qəhrəmanı, İncəgülü, Dərbəndi, Yurdyeri, Paşaköçdü, Bəhri divanısı, Şəşəngi.

69... . M., 1985, . 52.

70 Ekspozisyon çalğı müqəddiməsi musiqi quruluşunun istisna təşkil edən xüsusiyyəti kimi qəbul oluna bilər. Qeyd edək ki, öz daxili ünsürlərinin (vəzni, məqam, miqyası) geniş inkişaf imkanlarını nümayiş etdirməklə yanaşı, giriş bölməsi başlıca bölmə, yəni havanın özü ilə rəqabətə girə biləcək əhəmiyyət kəsb edə bilər.

71 Quruluşun bölmələrini latın hərfləri (A,B,C) ilə işarələnməsindən savayı, müəllif qısaldılmış rəmzlərdən (simvollardan) istifadə edir:

EM bəndlərin ekspozisyon çalğı müqəddiməsi (giriş);
Ayaq (s) çalğı sonluğu ayaq (postlüdiya);
ÇB çalğılı bağlama;
bəndə (havaya) başlanğıc-əlavə (oxuma);
nəqarat-əlavə;
NK nəqarat-koda;
OƏB oxunan əlavə bağlama;
K kulminasiya;
melodik misraların cütləşmə işarəsi.

72 ... . ., 1979, . 2, . 240.

73 Bax: a) Azərbaycan dastanları. 5 cilddə. B., I c., 1965; II c., 1966; III c., 1967; IV c., 1969; V c., 1972; b) Koroğlu (tərt. M.Təhmasib). B., 1949; v) Kitabi-Dədə Qorqud, B., 1962; q) Azərbaycan məhəbbət dastanları, B., 1979.
Bax: Q.Namazov. Azərbaycan aşıq sənəti, B., 1984, s.44-61.

74 . ʸ, ., 1984, .30-37, 84-92.

75 Bax: ... ʸ . ., 1968.

76Bax: .. - .. ., 1973, .85.

77 Ətraflı bax: ..ʸ. ʸ . .: . ., 1973, . 143144.

78Ətraflı bax: ... ʸ. . , ., 1982, .1323.