~ Çap nəşrləri ~
~ D
ərs vəsaitləri~

 

 

 

TARİYEL MƏMMƏDOV
AZƏRBAYCAN
XALQ-PROFESSİONAL
MUSİQİSİ: AŞIQ SƏNƏTİ


İÇİNDƏKİLƏR
 
III HİSSƏ

AŞIQ HAVALARI MUSİQİ
QURULUŞUNUN ƏSASLARI

HAVACATIN VƏ ŞERİN VƏZNİ

1

Azərbaycan xalq şeri heca (barmaqhesabı) vəzni əsasında qurulur. Bu cəhətdən Azərbaycan xalq şeri tonik, sillabotonik, əruz və başqa vəznli şer sistemlərindən fərqlənir. Heca vəznli şerin yaranması türk dillərində aqqlütinasiyalı sözdüzəltmədən irəli gəlir58.

Aşıq şerində ən geniş yayılmış quruluşlar 7 hecalı bayatı, 8 hecalı gəraylı və 11 hecalı qoşmadır. Azərbaycan şeri dilində hecaların nizamlanması misraların bərabərhecalılığı ilə bağlıdır. Misradakı hecaların sayı, bölmələrə ayrılmalar şerin vəznini müəyyən edir.

Belə təşkiletmədə sezura yaxud sözlərarası fasilənin (ara) böyük əhəmiyyəti var. Sezuranın (durğunun) şer misrasında yeri müxtəlifdir və sözün (sözlərin) yerləşməsi və məna yükündən asılıdır. Məsələn:

Yerindən, yurdundan ayrılan könül,
Arabir vaxt tapıb ağlasın gərək.
Əzizi, əzbəri qırılmış kimi
Yas tutub qaralar bağlasın gərək.

Şerin quruluşu 11 hecalı qoşmadır. Heca bölmələrini belə ayırmaq olar:

3 + 3 + 5 = 11
      6 + 5 = 11
3 + 3 + 5 = 11

      6 + 5 = 11

Beləliklə, Azərbaycan xalq şeri fasilələr yolu ilə yarımmisralara ayrılır. Belə bölünmədə ağırlıq mərkəzi daha uzun fasilə (xarici sezura) ilə bitən ikinci yarımmisraya düşür.

Mətnin heca bölmələrinə (birləşmələrinə) ayrılması həm də şerin musiqili ifa ənənələrindən asılıdır. Yarımmisraların arasındakı fasilə anları, görünür ki, vaxtı ilə ayağın yerə vurulması ilə müşayiət olunurdu. Bu cür və oxşar hərəkətlər şer-nəğməyə vəzni müəyyənlik gətirirdi.

Türkoloqlar həmişə xalq şerinin ahəngdarlığına diqqət yetirirlər. Ahəngdarlıq isə qafiyələrin bolluğundan irəli gəlir və şerin vəznini möhkəmləndirən başlıca vasitədir. Qafiyə misranın hüdudlarını göstərir, misranı tamamlayan sözlər məhz qafiyə sayəsində aydın səslənir.

Qafiyə şerin vəzni bütövlüyünü nəzərə çarpdırır və sonuncu fasilənin dərki ayrı-ayrı misraların bir bənddə birləşərək bütöv qavranmasına imkan yaradır.

Qafiyə mətnin müxtəlif bölmələrində misranın (yaxud şerin) başlanğıcında (anaforik), içəridə (üfqi) və sonunda (tamamlayıcı) ola bilər. Adi, tavtoloci, amonimik qafiyə növləri də mövcuddur. Onlar arasında ikinci sözün təkrarı, birincinin qafiyələnməsindən ibarət və rədif adlanan xüsusi növ daha çox seçilir.

Azərbaycan aşıq şerinin özünəməxsus cəhətlərindən biri də şer quruluşlarının çoxnövlüyüdür ki, öz-özlüyündə bu müəyyən şer bəndləri (yaxud beyt) sistemini, qafiyələnən söz basmaqəliblərini, şer yaradıcılığının vəzni, leksik (təcnis), fonetik (dodaqdəyməz və dildönməz), yeni quruluş düzəldici (cığalı təcnis, qoşma-bayatı, ayaqlı qoşma və s.) xüsusiyyətlərini özündə birləşdirir59.

Azərbaycan aşıq şerində klassik Şərq kvantitativ şer sistemi olan əruzun nümunələrinə də rast gəlinir ki, bu sistem uzun və qısa hecaların müəyyən, nizamlanmış ardıcıllığına əsaslanır.

Uzun heca dedikdə, uzadılmış saitli açıq yaxud qısa saitli qapalı hecalar nəzərdə tutulur. Əlbəttə, əruz vəzninin başlıca müddəalarından burada ətraflı söhbət gedə bilməz, lakin bir sıra cəhətlərə diqqət yetirilməlidir.

Ərəb qrammatikası və şer vəznlərinin təməlini əl-Xəlil (təxminən 718791-ci illər arasında yaşayıb) qoysa da, onun əsərləri bizə gəlib çatmamışdır. Lakin şagirdi Sibavayhinin öz ustadının mühazirələri əsasında yazdığı kitabda əruz vəzninin əsasları şərh olunur.

AŞIQ HAVALARI MUSİQİ QURULUŞUNUN ƏSASLARI. HAVACATIN VƏ ŞERİN VƏZNİ:   səhifələr  1    2    3    4    5    6   7